Thứ Ba, 30 tháng 4, 2019

Chuyên gia Phạm Chi Lan: Ba câu hỏi cho dự án đường cao tốc Bắc-Nam


Chuyên gia Phạm Chi Lan: Ba câu hỏi cho dự án đường cao tốc Bắc-Nam
Phạm Chi Lan
30/04/2019


Trong vài tháng gn đây, B Giao thông - Vn ti (GTVT) đưa ra mt s thông tin v trin khai d án xây dng đường cao tc Bc - Nam (ĐCTBN), gây xôn xao trong dư lun. Nhiu chuyên gia đã lên tiếng, bày t s quan ngi t các góc đ khác nhau quanh d án này. Tôi cũng xin chia s nhng suy nghĩ và mi lo ca tôi trên các mt sau đây.
V ch trương đu tư xây dng ĐCTBN, không ai ph nhn tm quan trng ca vic hình thành mt h thng giao thông hin đi, đng b, kết ni các vùng khác nhau ca đt nước, đ phc v yêu cu phát trin kinh tế - xã hi (KTXH), đm bo an ninh quc phòng, nht là trong giai đon ti, khi chúng ta rt cn phát trin nhanh, hiu qu và bn vng hơn.
Xây dng mt tuyến ĐCTBN chy sut dc chiu dài ca đt nước chc chn là cn thiết. Vic xây dng tuyến đường đó hn phi nm trong chiến lược tng th v phát trin h thng h tng giao thông nước ta vi tm nhìn dài hn, đ phân đnh rõ vai trò ca các loi hình giao thông khác nhau (như đường b, đường st, đường thy trên sông, ven bin và bin, đường hàng không), đ phân k đu tư gia các loi hình giao thông và trong tng loi hình theo các giai đon khác nhau, phù hp vi nhu cu và kh năng thc hin.
Riêng tuyến cao tc Bc - Nam, chc cũng phi có chiến lược hay quy hoch cho toàn b con đường dài trên 1.800km, được hoch đnh tương đi chi tiết, da trên nhng nghiên cu, tính toán, đánh giá tác đng cn trng, đ t đó mi phân đon, phân k và tiến hành theo tng đon, tng thi k.
Vn đ là, tháng 11.2017 khi Quc hi thông qua d án ĐCTBN, các căn c chiến lược như trên không được trình bày rõ ràng đ người dân - nhng người chi tr cho con đường và hưởng th nó - được biết và được bàn v d án này. Vì vy, hàng lot câu hi đã ny sinh khi B GTVT công b tiến hành xây dng d án, vi chiu dài 654km và tng chi phí trên 118.000 t đng, chia làm 11 d án thành phn, trong thi gian 2017- 2020.
Câu hi đu tiên: Ti sao tiến hành xây dng ĐCTBN lúc này?
Ti sao tiến hành xây dng ĐCTBN khi: (a) ngân sách ca nhà nước còn hn hp, trong khi nhu cu đu tư cho nhiu mt phát trin KTXH rt ln và mc huy đng sc dân đã rt cao; (b) đường b đã được đu tư rt nhiu, đã chiếm ti 79% tng đu tư cho lĩnh vc giao thông, trong khi các lĩnh vc giao thông khác có nhu cu ln không kém như đường thy, đường st li ít được đu tư; (c) riêng đường b trc Bc - Nam, đã có hai h thng đang hot đng là quc l 1 và “đường Trường Sơn công nghip hóa, vy ĐCTBN có cn làm ngay không và làm như thế nào trong tương quan và phi hp vi hai con đường kia đ tránh lãng phí; và (d) ta đang lp kế hoch xây dng đường st cao tc Bc - Nam, vy hai tuyến đường cao tc này s được phi hp thiết kế, xây dng, kết ni như thế nào cho hiu qu nht?
T câu hi ti sao vi bn khía cnh trên, dn ti câu hi: liu vic tiến hành xây dng ĐCTBN vào lúc này đã tht cp thiết chưa; gia đường b cao tc và đường st cao tc cái nào cp thiết hơn; hoc làm 654km này có cp thiết hơn, hiu qu hơn so vi làm mt s con đường đ gii quyết vn nn nghn mch giao thông (do ch được đu tư quá ít) đang kìm hãm s phát trin ca đu tàu kinh tế trng đim phía Nam và vùng nông nghip quan trng nht nước - đng bng sông Cu Long? 
https://uploads.nguoidothi.net.vn/content/19d9b3a6-ac25-422d-99d6-a798ff2a80c2.jpg
Đường v min Tây Nam b kt cng dp Tết Nguyên đán 2019. nh: NĐT
Thông thường, báo cáo đánh giá tác đng ca d án ĐCTBN phi đt ra và gii đáp nhng câu hi đó, phi chng minh d án này là cp thiết nht và không có chn la nào v giao thông hiu qu hơn, cũng như chng minh li ích KTXH đt được s ln hơn chi phí b ra. Báo cáo đó phi da trên nhng nghiên cu khách quan và tham vn ý kiến các đi tượng trong xã hi, và phi được công b đ đông đo nhân dân - nhng người đóng thuế biết và tham gia quyết đnh nên làm hay không.
Câu hi th hai: Các ngun lc cho d án s huy đng t đâu, như thế nào?
Ngun lc đu tiên là tin. Quc hi quyết đnh nhà nước s b ra 55.000 t đng, và s huy đng t các nhà đu tư ngoài nhà nước hơn 63.000 t đng. Trong tình hình ngân sách hin nay, vi mc chi thường xuyên rt cao và chi tr n khá ln, s phi trông ch nhiu vào trái phiếu chính ph đ có 55.000 t đng cho nhà nước đu tư vào 3 trong 11 d án thành phn như d tính. Huy đng trái phiếu thì s phi tính ti vic tr lãi và tăng thêm gánh n công vn đã nng nước ta, k c cn tính chi phí cơ hi khi s tin này có th dùng vào nhng vic khác ha hn li ích KTXH rng ln hoc thiết thc hơn.
Hơn 63.000 t đng ca các nhà đu tư ngoài nhà nước thì sao? Trong nước, hiếm có nhà đu tư có đ vn đ tham gia loi d án đòi hi vn ln mà thi gian thu hi vn lâu như ĐCTBN. Do vy, các nhà đu tư s phi đi vay, và s phi tính vào chi phí c lãi vay ca mình và ca người cho mình vay (vì h cũng phi huy đng t đâu đó). Vy là dòng tin này s chu ba th lãi, lãi tr cho nhà đu tư cùng hai th lãi va k. Vi mt bng lãi sut và s khan hiếm vn nước ta hin nay, ba th lãi này không h nh và s đi giá thành xây dng lên. Tin đ dn vào đó cũng s khiến s khan hiếm vn trong xã hi tăng lên, và nhng đi tượng khó tiếp cn vn như doanh nghip nh và va hay các h nông dân càng khó tìm vn hơn.
Trong trường hp huy đng vn t các nhà đu tư nước ngoài (ĐTNN), hoc doanh nghip Vit phi đi vay nước ngoài đ tham gia d án, thì li có nhng vn đ khác ny sinh. Liu ta có chn được nhng nhà ĐTNN va đáp ng v vn, va đm bo các yêu cu v k thut, cht lượng, lao đng, bo v môi trường và an ninh quc phòng không? Liu ta có rơi vào nhng by n, by tiêu chun, by cht lượng thp như mt s nước đã mc phi? Không phi vô c mà công lun nước ta phn ng mnh khi B GTVT đưa tin mt tp đoàn Trung Quc mun tham gia đu tư vào d án ĐCTBN, thm chí mun làm toàn b con đường này.
Dân ta không th chp nhn trao c con đường xương sng ca đt nước hay bt c đon nào ca con đường vào tay k đến t mt quc gia không ngng mun biến đt đai, bin tri ca ta thành mt b phn trong vành đai, con đường ca h, không ngng quy nhiu cuc sng ca nhân dân ta.
Dân ta đâu có l gì nhng th thut t nhiu d án h đã làm nước ta, như b thu thp ri nâng vn lên gp hai-ba ln, kéo dài thi gian thc hin, s dng k thut, thiết b, vt tư cht lượng thp, đưa lao đng ca h sang làm và tìm cách ăn đi kiếp ti nước ta, ri h qu v môi trường và t tham nhũng khi làm vi h...
Ngoài tin vn, các ngun lc con người, k thut và qun tr cũng không kém phn quan trng. Sau hơn 30 năm đi mi, nhiu t chc, doanh nghip Vit đã trưởng thành hơn và có đi ngũ lao đng vi trình đ k thut và qun tr đ sc đm đương nhng d án quy mô ln và cht lượng cao trong lĩnh vc giao thông. Cn huy đng h vào làm d án ĐCTBN, bt k dùng vn nhà nước, vn vay hay ĐTNN, va giúp tăng ti đa kh năng làm ch ca phía ta trong d án, va to cơ hi cho người Vit làm và ln mnh hơn.
Đương nhiên, các k lut v ngân sách, tài chính, đu thu, chn thu, k thut, cht lượng, bo v môi trường, v kim tra, giám sát, thm đnh... phi được thc thi nghiêm túc, không dung th cho bt c ai vi phm. Minh bch và trách nhim gii trình là điu kin thiết yếu đ đm bo k cương trong các vic trên. Vai trò giám sát ca Quc hi, phn bin và giám sát ca xã hi, ca các chuyên gia đc lp và người dân càng phi được phát huy cao nht.
Dân ta không th chp nhn trao c con đường xương sng ca đt nước hay bt c đon nào ca con đường vào tay k đến t mt quc gia không ngng mun biến đt đai, bin tri ca ta thành mt b phn trong vành đai, con đường ca h, không ngng quy nhiu cuc sng ca nhân dân ta.
V ngun lc đt đai, câu hi là d án này được b trí thế nào đ hài hòa vi các tuyến giao thông khác, đc bit là đường st cao tc và các tuyến đường b nhánh, các cng sông, cng bin, cng hàng không, to nên mt mng lưới giao thông kết ni ti ưu và s dng qu đt hiu qu nht. Đc bit trên các cung đường dài và hp ca khúc rut min Trung, vn đã có hai con đường b và mt con đường st kh hp, đa hình li phc tp, đòi hi đường st cao tc tương lai phi được dành nhng qu đt thun li hơn. Và dù ln này làm 11 d án thành phn, trung bình mi d án chưa đến 60km, thì 11 d án cùng tt c 654km đó cũng phi đng b vi nhau và vi thiết kế ca toàn tuyến hơn 1.800km đường cao tc Bc Nam.
Rt cn tránh căn bnh mnh ai ny làm khi phân chia mi đon mt nơi, mt ch, mt cách làm, mt chút du di so vi chun chung, đ ri cui cùng c con đường có th tr thành nhng đon ni như nhng mnh vá chp li, ch không phi là di la đào lin mch trên mnh đt hình ch S ca chúng ta.
Câu hi th ba: Làm thế nào đ d án được thc hin tt nht, tránh nhng sai lm, vi phm thường xy ra trong hu hết các d án tương t?
nước ta, nhng sai lm, vi phm xy ra khá ph biến trong các d án đu tư công, hay hp tác công tư (PPP), hay tư nhân thc hin theo hình thc xây dng-vn hành-chuyn giao (BOT) hoc xây dng-chuyn giao (BT). Nhng th đon móc ngoc, gian di ca các nhóm li ích đ thâu tóm d án cùng các món li khng v tay mình, bán r li ích chung, coi thường pháp lut (mà nhiu khi đã b chúng khuynh đo hoc cài cm li ích vào) không còn xa l. Nhiu vn đ đã được người dân phát hin, các chuyên gia phân tích và được phanh phui trên mt báo. Nhà nước đã sa mt s lut và quy đnh liên quan như lut đu thu, các qui đnh v PPP, BOT... cũng như đã trng pht mt s k vi phm, tham nhũng.
118.000 t đng cho ĐCTBN là m hôi nước mt ca nhiu chc triu người lao đng, là gánh n ca vài thế h người Vit hin nay và mai sau. Nhà nước phi chu trách nhim trước nhân dân v cách s dng ngun vn to ln đó, phi khc phc bng được nhng cái sai đ khôi phc nim tin ca dân đã sa sút do bao chuyn lùm xùm lâu nay. Nhà nước kiến to, nhà nước phc v phi làm bng được điu đó, và hoàn toàn có th làm được khi biết thc s lng nghe dân, da vào dân.
D án ĐCTBN đưa ra vào lúc nước ta đã là thành viên ca CPTPP và hy vng sm hoàn tt FTA vi EU, nên theo các cam kết, chúng ta cũng phi c gng cao nht đ thc hin theo các chun mc liên quan trong các hip đnh thương mi t do thế h mi này. Chính các chun mc đó cũng cho ta biết phi làm thế nào đ ci thin cht lượng điu hành, t chc thc hin nghiêm túc, đ tăng sc thu hút các đi tác đến t các quc gia có nn pháp tr đáng tin cy và có trình đ k thut, qun tr cao, có th cùng ta tiến hành đu tư vào các d án vi cht lượng tt.
Tôi mong biết bao nhng câu hi trên đây, cũng là nhng mi lo ca tôi quanh d án ĐCTBN này, s sm được gii ta.
Phm Chi Lan


Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét