Thứ Hai, 26 tháng 4, 2021

VNTB – Trung Quốc: tự mình h ại mình – không giành được đồng minh và ảnh hưởn chính trị

VNTB – Trung Quốc: tự mình hại mình – không giành được đồng minh và ảnh hưởn chính trị
Anh Khoa dịch
26.04.2021 12:10
VNThoibao



 (VNTB) – Tự mình hại mình: Trung Quốc làm thế nào để không giành được đồng minh và ảnh hưởng địa chính trị? 

 

Tháng 5 / Tháng 6 năm 2021

Audrye Wong

Người ta thường nói Trung Quc đã làm ch được ngh thut bang giao quc tế da trên sc mnh kinh tế (Statecraft). Các nhà quan sát thường lo lng rng bng cách s dng sc mnh kinh tế ngày càng tăng, quc gia này đang c gng mua thin chí và nh hưởng. Trong đi dch COVID-19, Bc Kinh đã khai thác s thng trị trong lĩnh vc chui cung ng hàng hóa đ giành được s ng h bng cách tng khu trang và bây gi là vc xin cho mt s nước khác. Và t lâu, h đã s dng các khon tr cp không công bng ca nhà nước đ điu chnh sân chơi theo hướng có li cho các công ty Trung Quc.

Bc Kinh cũng đã vũ khí hóa các mi quan h thương mi đang m rng. Trung Quc đã vượt qua Hoa Kỳ đ tr thành đi tác thương mi toàn cu hàng đu vào năm 2013 và hin là ngun nhp khu hàng đu ca khong 35 quc gia và là đim đến xut khu hàng đu ca khong 25 quc gia. Chính ph Trung Quc đã không ngn ngi tn dng kh năng tiếp cn th trường tiêu dùng ca mình đ gây áp lc buc các chính ph và công ty nước ngoài phi tuân theo mong mun ca mình.

Ví d, vào năm 2019, h đã hy b chuyến thăm ca mt phái đoàn thương mi đến Thy Đin sau khi mt hip hi văn hc Thy Đin trao gii thưởng cho mt người bán sách gc Hoa b giam gi. Năm sau, Trung Quc tr đũa li kêu gi mt cuc điu tra đc lp ca Úc v ngun gc ca đi dch COVID-19 bng cách áp đt thuế quan đi vi mt lot sn phm ca nước này. Nhiu người lo s rng nhng bin pháp như vy ch là mt mt phn nh ca nhng gì sp xy ra khi Trung Quc gia tăng s dng nh hưởng kinh tế ca mình đ bt nt các quc gia khác.

Phn ln ni lo lng tp trung vào Sáng kiến mt ​​Vành đai mt Con đường (BRI), mt tp hp khng l các d án cơ s h tng do Trung Quc tài tr, t đường st đến hải cng, được miêu t là mt n lc đế quc thi hin đi. Nhm vào BRI, các quan chc Hoa Kỳ đã cáo buc Trung Quc thc hin các bin pháp “Ngoi giao by n“, được cho là có mc đích gây khó khăn cho các nước nhn n bng các khon vay khng l và sau đó phi chu các nhượng b chiến lược khi h không có kh năng tr n. Nhiu quan chc trong s này lo lng rng cùng lúc vi vic Trung Quc đang mài giũa các công c kinh tế ca mình, thì Hoa Kỳ li có tc đ tăng trưởng kém đi và quên mt cách biến sc mnh kinh tế thành li ích chiến lược.

Nhưng quan sát k s thy rng thành tích ca Trung Quc kém n tượng hơn nhiu so vi người ta thường nghĩ. Ví d, nhng n lc ngoi giao da trên sc mnh kinh tế ca h thường gây ra phn kháng. Ti nhiu quc gia trong s hơn 60 quc gia nhn đu tư BRI, ngay c  nhng quc gia mong mun đu tư ca Trung Quc nht, các quan chc đã phàn nàn v cht lượng xây dng kém, chi phí tăng cao và suy thoái môi trường. Bc Kinh đã buc ph vào thế phòng th, vi vic Ch tch Trung Quc Tp Cn Bình c gng nhn mnh tm quan trng ca các d án “cht lượng cao” và “giá c hp lý”. Nhiu quc gia đã đòi làm ăn  th trường Trung Quc theo hướng có đi có li; mt s nước khác đã hoàn toàn t b các sáng kiến ​​ca Trung Quc và đang tìm kiếm ngun tài chính  nhng nơi khác.

Trung Quc đã c gng m rng  t s hin din kinh tế ra ngoài biên gii ca mình, nhưng cho đến nay, nước này vn chưa th biến nó thành nh hưởng chiến lược lâu dài. Nn kinh tế Trung Quc to ra mt lc hp dn mnh m, nhưng như Bc Kinh đang phát hin, điu đó không nht thiết có nghĩa là các quc gia khác đang thay đi qu đo chính tr ca h.

TRUNG QUỐC MUỐN GÌ

Trong vài thp k qua, dn kinh tế toàn cu ca Trung Quc đã phát trin cc kỳ mnh m. Năm 1995, Trung Quc ch chiếm ba phn trăm thương mi toàn cu, nhưng đến năm 2018, nh vào tc đ tăng trưởng kinh tế ln, Trung Quc đã chiếm 12% – t trng ln hơn so vi bt kỳ quc gia nào. Vào năm 2020, mt phn do đi dch, Trung Quc đã tr thành đi tác thương mi ln nht ca EU, thay thế Hoa Kỳ. Đu tư nước ngoài ca Trung Quc cũng đã gia tăng nhanh chóng  các nước đang phát trin, vi các công ty và ngân hàng Trung Quc đang đ tin vào Đông Nam Á, Châu Phi và Châu M Latinh. Bc Kinh cũng đã đm nhn vai trò lãnh đo tích cc trong nn kinh tế toàn cu, s t tin ca nước này được nâng cao nh đã vượt qua cuc khng hong tài chính toàn cu năm 2008 mt cách tt đp. Vào năm 2014, Trung Quc đã công b Ngân hàng Đu tư Cơ s H tng Châu Á, mt ngân hàng phát trin đa phương vi s vn ban đu là 100 t USD, sau đó đã phát trin với hơn 100 quc gia. Nhiu đi tác và đng minh truyn thng ca Hoa Kỳ đã tham gia bt chp s phn đi ca Washington.

Trung Quc mun làm gì vi tt c sc mnh kinh tế mi hình thành này? Tình trng không minh bch ca h thng chính tr ca Trung Quc khiến nhiu nước coi hành vi ca h là mt quy trình ra quyết đnh theo kiu tp trung theo đui mt chiến lược ln nht quán, nhưng các chính sách ca Trung Quc trên thc tế thường là sn phm ca s cnh tranh và tha hip gia nhiu phe – chính quyn đa phương, các quan chc cp cao, doanh nghip nhà nước, doanh nghip tư nhân, v.v. Hãy xem xét BRI. Nhng gì bt đu như mt kế hoch mơ h và ngn ngang đã phát trin theo cách t phát, đôi khi b các quan chc chính ph li dng và các công ty tìm cách thu li riêng. Nhiu d án được thúc đy ít bi mt chiến lược tng th hơn là bi s thích ca mt s cá nhân.

Mt sai lm khác là cho rng hành đng ca Trung Quc được thúc đy bi mong mun xut khu h thng chính tr chuyên quyn và h thng kinh tế n đnh ca riêng mình. Đúng là ông Tp ngày càng đàn áp  trong nước và hung hăng  nước ngoài, nhưng Trung Quc vn bn tâm nhiu hơn đến vic bo v li ích ca chính mình hơn là c gng làm cho các nước khác theo con đường ca h. Mc dù Trung Quc đang tìm cách đnh hình li h thng quc tế đ phn ánh các ưu tiên ca h, nhưng điu đó khác xa so vi vic c gng lt ngược hoàn toàn trt t hin ti.

Điu thc s thúc đy chính sách kinh tế ca Trung Quc không phi là nhng thiết kế chiến lược vĩ đi hay nhng áp lc chuyên quyn mà là mt cái gì đó thc tế hơn và ngn hn hơn: n đnh và tn ti. Mc tiêu cơ bn ca Đng Cng sn Trung Quc là duy trì tính hp pháp ca s cai tr ca nó. Do đó, chính sách kinh tế ca Trung Quc thường được s dng đ dp tt các khng hong trước mt và bo v hình nh trong nước và quc tế ca ĐCSTQ. Trung Quc mun dp tt nhng li ch trích và khen thưởng nhng ngường h các chính sách ca mình. Điu này đc bit đúng khi nói đến các vn đ liên quan đến ch quyn quc gia và toàn vn lãnh th (chng hn như Đài Loan, Tây Tng, Bin Hoa Đông và Bin Hoa Nam) và qun tr trong nước (chng hn như vic Trung Quc đi x vi người Duy Ngô Nhĩ  Tân Cương và vic x lý đi dch COVID -19).

Bc Kinh tiếp cn các n lc nhm chuyn đi sc mnh kinh tế thành nh hưởng đa chính tr theo mt s cách khác nhau. Trung Quc thường tn dng quy mô th trường ni đa ca mình đ áp đt các hn chế thương mi đi vi các quc gia mà h mun trng pht, nhưng theo nhng cách có mc tiêu và mang tính biu tượng nhm gim thiu thit hi cho nn kinh tế ca chính h.

Chính ph Trung Quc đã áp đt các bin pháp trng pht đi vi hot đng xut khu cá hi ca Na Uy sau khi nhà bt đng chính kiến ​​Lưu Hiu Ba được trao gii Nobel Hòa bình, và h đã chn xut khu chui ca Philippines sau khi bùng phát căng thng  Bin Đông, trong c hai trường hp vi lý do được cho là vì an toàn thc phm. Trung Quốc cũng đã tn dng quy mô ca mình bng cách khuyến khích ty chay — chng hn như kêu gi người tiêu dùng Trung Quc không ng h chui ca hàng bách hóa Hàn Quc nhằm ngăn cn Seoul trin khai h thng phòng th tên la do M dn đu.

Tn dng v thế ca Trung Quc vi tư cách là nhà đu tư nước ngoài và nhà sn xut công ngh hàng đu, chính ph Trung Quc và các công ty ca nước này đã đóng vai trò tích cc trong các cơ quan thiết lp tiêu chun quc tế và thúc đy xut khu thiết b ca Trung Quc, đc bit là các công ngh mi ni – mt s có nh hưởng đến an ninh quc gia, chng hn như 5G và trí tu nhân to.

Nhưng có l đc đim ni bt nht trong chính sách kinh tế ca Trung Quc là s dng các bin pháp khuyến khích tích cc. Nhng ưu đãi này có hai hình thc: theo đó, Bc Kinh mua chuc các nhà lãnh đo chính tr thông qua các giao dch bt chính, và theo lut, qua đó h dùng các nhóm li ích nước ngoài đ vn đng chính ph ca h có quan h cht ch hơn vi Trung Quc.

PHƯƠNG PHÁP PHÁ HOẠI

Trung Quc thường cung cp các khuyến khích kinh tế theo nhng cách bt hp pháp và không rõ ràng nhm phá v các quy trình và th chế chính tr. Khi các công ty Trung Quc ngày càng đu tư ra nước ngoài, các doanh nghip nhà nước hoc công ty tư nhân, đôi khi được s chp thun ngm ca các quan chc Trung Quc, đã đưa hi l và li qu cho gii tinh hoa  các nước nhn đu tư hoc các d án vin tr đ xoa du b máy hành chính. Vào nhng thi đim khác, các công ty Trung Quc đã b qua quy trình đu thu cnh tranh và vic phê duyt theo quy đnh đ giành được hp đng, thường là vi giá được đi lên, to ra thêm li nhun cho c các đi tác Trung Quc và gii tinh hoa đa phương. Tôi gi nhng bin pháp này là “cà rt phá hoi”.

Theo nhiu cách, vic s dng chúng phn ánh nn kinh tế chính tr trong nước ca Trung Quc, nơi các doanh nghip ph thuc vào các mi quan h vi các quan chc, tham nhũng ph biến và ít quy đnh qun lý đu tư và vin tr nước ngoài. Nghiên cu ca tôi cho thy rng phương pháp này hot đng tt nh nhng quc gia có ít trách nhim gii trình trước công chúng — nơi mà thông tin b hn chế và các nhà lãnh đo chính tr không cn lo lng v dư lun và pháp quyn.

Campuchia là mt trường hp đin hình. Th tướng lâu năm Hun Sen và gia đình ông kim soát quân đi, cnh sát và phn ln nn kinh tế. Các phương tin truyn thông ngoan ngoãn nghe li chính ph, các nhà báo, nhà hot đng, và các chính tr gia đi lp thường xuyên phi im lng trước nhng li đe da và bo lc. Do đó, chi tiết v các d án vin tr và đu tư ca Trung Qu Campuchia không được rõ ràng, nhưng nhng thông tin được đưa ra cho thy mt chính ph đã b nh hưởng ca Trung Quc làm tha hóa sâu sc.

Các d án do Trung Quc tài tr có xu hướng làm giàu cho gii chóp bu trong khi xua đui người nghèo và làm suy thoái môi trường. Ví d tnh phía tây nam Koh Kong, mt tp đoàn đu tư ca Trung Quc đang xây dng mt khu phc hp ln bao gm khu ngh dưỡng, cng, sân bay, nhà máy đin, khu sn xut, đường xá và đường cao tc — tng cng tr giá khong 3,8 t USD. Trong khi gii chóp bu Campuchia s dng d án đ kiếm tin riêng, thì vic xây dng đã phá hy các khu vc sinh thái nhy cm và buc người dân phi ri khi nhà ca h. Bc Kinh có th được hưởng li: khu ngh dưỡng này có v quá ln so vi s lượng du khách mà khu vc này có th thu hút, nhưng sân bay và cng dường như được thiết kế tt cho quân đi Trung Quc s dng.

S tin ln như vy đã cho phép Trung Quc mua Campuchia vn đng cho h— đc bit, liên quan đến các yêu sách hàng hi hung hăng ca h  Bin Đông. Ti hi ngh thượng đnh năm 2012 ca Hip hi các quc gia Đông Nam Á, Campuchia, khi đó gi v trí ch tch, đã ngăn chn các cuc tho lun v các tranh ch Bin Đông và ln đu tiên trong lch s ca ASEAN, t chc này không th đưa ra mt tuyên b chung. Ti mt thi đim, ngoi trưởng Campuchia đã ct li các đi biu c gng đưa ra vn đ, và  mt thi đim khác, ông đã gin d ra khi phòng khi h đ xut mt tuyên b thm chí là nh nhàng.

Các quan chc chính ph mà tôi đã phng vn trong khu vc đã mô t hành vi ca Campuchia ti hi ngh thượng đnh này là kết qu ca mt “tha thun tin t trc tiếp”, trong đó Bc Kinh tr tin cho chính ph Campuchia đ đi ly s h tr ca h. Trong nhng tháng trước cuc hp, các nhà lãnh đo cp cao ca Trung Quc đã đến thăm Phnom Penh, cung cp các khon tài tr và cho vay b sung cho các d án phát trin và cơ s h tng tr giá hàng trăm triu USD. Khon đu tư này đã mang li kết qu tuyt vi: k t năm 2012, ASEAN đã tr nên chia r và ri rc hơn, cho phép Bc Kinh cng c v trí ca mình, c v li l ln quân s Bin Đông.

Mt hin tượng tương t đang din ra  Đông Âu. Các chính ph ngày càng phi t do ca Hungary và Serbia đã vui v chp nhn các khon tài tr đ đi ly vic thúc đy các quan đim trong chính sách đi ngoi ca Trung Quc. Ví d, mt tuyến đường st tc đ cao chy qua hai quc gia vn được giữ bí mt, k c khi chi phí đã tăng cao và nảy sinh nghi ng v tính kinh tế ca nó. Mt phn ca d án đang được xây dng bi mt doanh nghip nhà nước Trung Quc trước đây đã b Ngân hàng Thế gii đưa vào danh sách đen vì nhng bt thường, và mt phn khác, bi mt đng minh kinh doanh tham nhũng ca th tướng Hungary.

Đi li, Hungary và Serbia đã cư x ngoan ngoãn đi vi Trung Quc. Hungary đã đưa ra các tuyên b chính thc lp li quan đim ca Bc Kinh v Bin Đông, và tng thng Serbia, ngoài vic hôn lên lá c Trung Quc đ t lòng biếơn vì đã nhn được ngun cung cp y tế sm trong đi dch COVID-19, đã bày t s ng h đi vi lut an ninh quc gia ti Hng Kong.  châu Âu, Trung Quc đã gt hái được mt s thành qu d dàng, chng hn như các tuyên b công khai và ph quyết trong EU, và không có quc gia nào trong khu vc thay đi hoàn toàn đnh hướng chính sách đi ngoi ca mình. Tuy nhiên, Bc Kinh đã c gng làm gim bt s ch trích ca quc tế và gây ra s chia r đáng xu h trong công chúng v các vn đ mà các nước châu Âu tng thng nht.

S phá hoi ca Trung Quc đã không hot đng t các quc gia có s minh bch và giám sát tt hơn. Philippines trong nhim kỳ tng thng ca Gloria Arroyo, người phc v t năm 2001 đến 2010 – thi đim mà đt nước này có lĩnh vc truyn thông sôi đng và h thng chính tr cnh tranh, bt chp mc đ tham nhũng cao. Dưới thi Arroyo, Trung Quc đã đng ý tài tr và xây dng cơ s h tng đường st và vin thông tr giá 1,6 t USD.

Nhiu d án đã được trao thông qua các hp đng không đu thu được đnh giá cao ngt ngưởng. Ví d, mt tuyến đường st đô th đã được lên kế hoch có tên là Northrail, được dàn xếp và tr thành tuyến đường st đt nht thế gii (trên mi km). Chi phí cho mt mng băng thông rng quc gia, do công ty nhà nước Trung Quc ZTE xây dng, đã tăng vt t 130 triu đô la lên 329 triu đô la M do các khon li qu cho nhng nhân vt chính tr quan trng, bao gm c ch tch y ban bu c Philippines và chng ca tng thng. Như đã được khng đnh, vào năm 2005, công ty du khí quc gia Philippines đã ký mt tha thun thăm dò tài nguyên dưới bin nhm hp pháp hóa các tuyên b ch quyn trên bin ca Trung Quc.

Tuy nhiên, tt c nhng điu ác ý này đã b báo chí phanh phui, và mt phng d di ca công chúng xy ra sau đó. Trong sut năm 2007 và 2008, Thượng vin Philippines đã t chc 13 phiên điu trn công khai, vi đnh đim là mt báo cáo dài và gay gt buc các chính tr gia Philippines và các công ty Trung Quc phi chu trách nhim v hành vi tham nhũng ca h. Các chính tr gia, nhà hot đng và các nhóm xã hi dân s đã t chc các cuc biu tình chng chính ph  Manila và các thành ph khác. Đáp li, chính ph đã đình ch và xem xét mt lot các d án do Trung Quc tài tr, và mt s nhân vt thuc gii tinh hoa có liên quan đã b buc ti và xét x trước tòa.

Tht khó đ mô t chiến dch ca Trung Qu Philippines là mt thành công. Năm 2010, Benigno Aquino III được bu làm tng thng vi cương lĩnh chng tham nhũng và t ra hoài nghi Bc Kinh hơn người tin nhim. Mc dù tng thng đương nhim, Rodrigo Duterte, t ra háo hc hơn vi đu tư ca Trung Quc, nhưng ông vn b hn chế mt phn bi các nhà lp pháp đã thúc đy s minh bch hơn và các cơ quan chính ph đã thc hin các th tc xem xét nghiêm ngt hơn. Dù gì đi na, chính sách ca nước này v vn đ mà Trung Quc quan tâm nht, Bin Đông, v cơ bn vn không thay đi: Philippines vn kiên quyết vi các yêu sách lãnh th ca mình.

Nhng tht bi như vy khá ph biến. Ti Úc, Bc Kinh đã s dng các doanh nhân Trung Quc đ đóng góp cho chiến dch tranh c và tài tr cho các cơ s giáo dc nhm thuyết phc các chính tr gia và các tiếng nói khác ng h lp trường ca Trung Quc v Bin Đông và nhân quyn. Phng d di din ra nhanh chóng: vào năm 2017, mt chính tr gia ni tiếng được cho là đã nhn tin ca Trung Quc và b coi là đi theo đường li ca nước này đã buc phi t chc và năm sau, Quc hi Australia đã tht cht lut v can thip chính tr nước ngoài. Vào năm 2015, tng thng Sri Lanka đã b b phiếu bãi nhim sau khi bt đèn xanh cho các d án cơ s h tng không bn vng và tham nhũng ca Trung Quc tr giá hàng t đô la, và ba năm sau, s phn tương t li xảy ra vi tng thng Maldives.

Ở Malaysia cũng xảy ra tương tự vào năm 2018. Th tướng đương nhim, Najib Razak, b sa ly vào các v bê bi tham nhũng do qun lý kém qu đu tư nhà nước ca Malaysia, mt s liên quan đến các khon đu tư do Trung Quc tài tr, trong đó chi phí hp đng b tăng cao đ trang tri cho các khon n ca qu này. Các c tri đã khiến đng ca ông tht bi thê thm trong cuc bu c năm đó, buc ông phi ri nhim s và đánh du chiến thng đu tiên ca phe đi lp trong 61 năm k t khi Malaysia tr thành mt quc gia đc lp. Người kế nhim ông, Mahathir Mohamad, đã nhanh chóng đình ch mt s d án, đàm phán li các kế hoch cho mt tuyến đường st ln và lên tiếng phn đi hành đng ca Bc Kinh  Bin Đông – không ging như Najib, người đã b kết án 12 năm tù. Hết ln này đến ln khác, chính sách phá hoi ca Trung Quc đã b tht bi khi gp các h thng chính tr có trách nhim gii trình.

CÁC BIỆN PHÁP CÔNG KHAI

Trung Quc đôi khi áp dng mt hình thc d d hp pháp hơn. Phương pháp này bt ngun t mt logic rng hơn ca s ph thuc ln nhau v kinh tế: Trung Quc tìm cách nuôi dưỡng các tác nhân nước ngoài có li ích trong vic duy trì các mi quan h n đnh gia Trung Quc và nước h. Bc Kinh thúc đy thương mi và đu tư trên nhiu lĩnh vc vi hy vng rng các nhóm hưởng li t trao đi kinh tế vi Trung Quc có th s thúc đy chính ph ca chính h theo hướng hp tác vi nước này. Được thuyết phc bi gii tinh hoa trong khu vc tư nhân v tm quan trng ca nn kinh tế Trung Quc, tính toán ca h là, các nhà lãnh đo chính tr s c gng gim thiu bt kỳ bt đng nào vi Bc Kinh.

 nhng quc gia mà gii tinh hoa phi chu trách nhim trước pháp quyn và dư lun — nhng nơi ít phù hp vi nhng khuyến khích bt chính — cho đến nay cách tiếp cn này đã hiu qu. Ví d, vào năm 2016, mt doanh nghip nhà nước ca Trung Quc đã mua phn ln c phn ti hi cng ln nht ca Hy Lp, Piraeus, và tiến hành hin đi hóa nó . Chính ph Hy Lp, đã rõ ràng tr nên min cưỡng hơn trong vic lên án Trung Quc. Vào khong thi gian din ra v mua li, Hy Lp đã gim nh tuyên b ca EU v các hành đng ca Bc Kinh  Bin Đông, và mt năm sau, nước này đã chn EU đưa ra mt tuyên b v vic Trung Quc đàn áp nhng người bt đng chính kiến.

Ti Úc, mt s nhân vt đã ng h vic gi hòa khí vi Bc Kinh. Các doanh nhân ni tiếng đã ch trích lut tìm cách chng li s can thip ca nước ngoài và đã vn đng chính ph Úc ng h BRI. Các quan chc đa phương đã ký các tha thun BRI và trao hp đng cho gã khng l vin thông Trung Quc Huawei. Các trường đi hc Úc — ph thuc vào sinh viên Trung Quc đ thu hc phí — đã hy các s kin có th làm Trung Quc tc gin, đã im lng khi ging viên b sinh viên ép buc phi xin li vì đã đi chch quan đim ca Bc Kinh, và trong mt trường hp, đã đình ch mt nhà hot đng sinh viên ch trích ĐCSTQ.

So vi nhng n lc phá hoi ca mình, nhng n lc ca Bc Kinh nhm gây dng s ng h ca các nhóm li ích đượưu tiên  nước ngoài có v như là mt cách tiếp cn lâu dài và mnh m hơn so vi chính sách kinh tế, vì nó to ra mt dàn đng ca thúc đy s liên kết cht ch hơn vi Trung Quc. Tuy nhiên, chiến lược này cũng phi đi mt vi nhng thách thc riêng ca nó. Ví d, các li ích chính tr có tính phân tán hơn và mt nhiu thi gian đ đem li kết qu, th thách lòng kiên nhn ca các nhà lãnh đo Trung Quc, nhng người luôn bn tâm đến vic ngăn cn s ch trích ca công chúng và nhng thách thc trước mt đi vi tính hp pháp ca h, trong nước và quc tế. Hơn na, vic nuôi dưỡng các nhóm này đang tr nên khó khăn hơn. Khi nn kinh tế Trung Quc phát trin theo chui giá tr, các công ty Trung Quc đã tr thành nhng đi th mnh m trong các lĩnh vc công ngh cao, giá tr gia tăng – được tr giúp mt cách không công bng, các đi th cáo buc, bng tr cp ca nhà nước. Kết qu ca cuc cnh tranh này là các tp đoàn nước ngoài có ít lý do hơn đ thúc đy quan h cht ch hơn vi Bc Kinh.

Tht vy, tình trng này đã din ra t khá lâu  Hoa Kỳ. Trong nhng năm 1990, các doanh nghip Hoa Kỳ, b thu hút bi kh năng tiếp cn th trường Trung Quc, đã vn đng thành công Tng thng Bill Clinton m rng quy chế “ti hu quc” ca Trung Quc. Ngược li, ngày nay h phàn nàn v các chính sách phân bit đi x, hành vi trm cp tài sn trí tu, hn chế tiếp cn th trường  Trung Quc và vn đng hành lang cho các bin pháp trng pht. Vic Trung Quc gia tăng mô hình tư bn nhà nước ca h có th làm suy yếu n lc thu hút các nhóm li ích nước ngoài.

Hơn na, chính sách đi ngoi ngày càng hung hăng ca Bc Kinh có nguy cơ làm lu m sc hút tích cc ca quan h kinh tế. Chính sách ngoi giao “Chiến binh sói”, mt phong cách đi ngoi hiếu chiến được đt theo tên mt cp phim hành đng yêu nước ca Trung Quc, đã làm xu đi mi quan h vi nhiu quc gia. Xu hướng ngày càng gia tăng s dng s ép buc kinh tế đã làm ni bt hơn na nhng mt trái ca s ph thuc ln nhau. Khi Bc Kinh, đáp li li kêu gi ca Australia v mt cuc điu tra ngun gc ca đi dch, áp đt thuế quan và các lnh cm thương mi đi vi than, g, rượu, hi sn và các sn phm khác ca Australia, h đã to thêm sc mnh cho nhng người Australia ng h mt chính sách hiếu chiến hơn đi vi Trung Quc.  Đài Loan, Bc Kinh thm chí còn đt được ít thành công hơn: mc dù h đã c gng s dng các mi quan h kinh tế đang phát trin qua eo bin đ làm suy yếu các phe phái ng h đc lp, các doanh nhân Đài Loan đã phn ln t chng h các chính sách ca đi lc, bi vì vn đ đc lp ca Đài Loan được xem là mt vn đ an ninh cc kỳ quan trng. Ngay c s quyến rũ hp pháp cũng có gii hn ca nó.

MẤT BẠN BÈ

Đi vi tt c nhng li bàn tán sôi ni v li ích đa chính tr t chính sách ngoi giao da trên sc mnh kinh tế, cho đến nay, Bc Kinh hu như ch có th đt được các mc tiêu có tính trao đi, ngn hn — ví d, s im lng v h sơ nhân quyn ca Trung Quc t mt nhà lp pháp hoc ph quyết đi vi mt ngh quyết v Bin Đông trong mt cuc hp ASEAN. Ngoài mt nhóm nh các quc gia có ít trách nhim gii trình công khai, nh hưởng chiến lược lâu dài ca Trung Quc vn còn hn chế. Hu hết các quc gia mà Trung Quc nhm ti đã không to ra nhng thay đi ln trong liên kết đa chính tr ca h; trong nhng trường hp tt nht, h đã đưa ra nhng cam kết mang tính biu tượng và khoa trương.

Đây là mt s tht bi trong vic thc hin; Bc Kinh thường thiếu hiu biết tình thế ti các nước mà h nhm đến, khiến nước này đc bit d b tn thương trước nhng thăng trm ca chính tr dân ch. Khi không nhn ra các chiến lược ca mình có th din ra như thế nào trong các bi cnh chính tr khác nhau, Trung Quc đã gây ra phng d di thay vì thu hút được s ng h. Các khon đu tư ca Trung Quc thường b chính tr hóa, vi các đng đi lp ch trích nhng đng đương nhim đã ký kết các tha thun đ theo kiu nhượng b cho Bc Kinh. Các v bê bi tham nhũng thường xuyên mà các khon đu tư như vy gây ra đã cung cp thêm đn cho các nhà phê bình.

Tht vy, Trung Quc phi đi mt vi nn chính tr trong nước ln xn ca các nước khác nhiu hơn mc h có th thích. Trong khi các nhà hoch đnh chính sách ca Hoa Kỳ thường xem chính sách kinh tế ca Trung Quc qua lăng kính ca mt đi chiến lược và s cnh tranh gia các siêu cường, thì đi vi nhiu nhà lãnh đ các nước tiếp nhn, điu đó li thiên v s tranh giành gia các chính tr gia đa phương. Nhng nhà lãnh đo này đã đóng nhng vai trò đáng k trong vic đnh hình các n lc ca Trung Quc. Hãy xem xét Hành lang Kinh tế Trung Quc-Pakistan, mt đu tàu ca BRI.

Dự án đã gp phi nhng tr ngi chính tr và kinh tế khi các chính tr gia Pakistan thúc đy vic m rng các d án năng lượng cũng như cơ s h tng và sau đó tranh cãi v đa đim ca chúng.  Sri Lanka, ý tưởng và đng lc cho cng Hambantota do Trung Quc tài tr, thường được coi là trường hp kinh đin ca ngoi giao by n, thc tế đến t các chính tr gia Sri Lanka, nhng người đã trao hp đng cho mt doanh nghip nhà nước Trung Quc sau khi b Hoa Kỳ và n Đ t chi. Câu chuyn v Hambantota không phi là mt câu chuyn v vic Trung Quc giành được mt v trí chiến lược v đa chính tr — cng này không kh thi v mt kinh tế cũng như không phù hp cho hi quân v mt đa lý — mà là mt trong nhng tài sn vô dng ca Sri Lanka.

Các nước tiếp nhn cũng đang ngày càng định hình tt hơn các điu khon giao dch ca h vi Trung Quc. Chán ngán vi nhng v bê bi liên tc, nhiu nước đã gây áp lc buc chính ph Trung Quc phi quan tâm nhiu hơn đến các quy đnh trong nước h. Ti Malaysia, sau khi phn đi kch lit v nhng lãng phí và gian ln trong mt d án đường st ln kết ni các cng trên b bin phía đông và phía tây ca Malaysia, Trung Quc đã đng ý gim mc giá mt phn ba, t 16 t xung 11 t đô la. Và vào năm 2018, chính ph Myanmar đã tìm kiếm s giúp đ t B Ngoi giao Hoa Kỳ đ đàm phán li thành công các điu khon ca mt d án xây dng cng do Trung Quc tài tr.

Bang giao da trên sc mnh kinh tế không bao gi là d dàng. Các bin pháp cưỡng chế như trng pht thường không thuyết phc được mc tiêu, bt k chúng được Washington hay Bc Kinh áp đt. Mc dù nhng bin pháp d d có v ha hn nhiu hơn, nhưng chúng cũng đi kèm vi ri ro. Trong trường hp ca Trung Quc, tht bi xy ra nhiu hơn là thành công. Đó là bi vì s thành công ca các tha thun ph thuc rt nhiu vào chính tr  các nước tiếp nhn. Trong Chiến tranh Lnh, chng hn, vin tr ca M cho các nước đang phát trin tham nhũng  châu Phi và châu M Latinh đã thành công trong vic chng đ cho các nhà đc tài, trong khi  châu Âu, Kế hoch Marshall đã thành công trong vic tăng cường nh hưởng ca M  các nước dân ch.

Nói chung, vin tr và đu tư ca Nht Bn đã cng c hình nh ca Tokyo  Đông Nam Á nhưng ít có nh hưởng chính tr  Campuchia, nơi phương thc phá hoi ca Trung Quc đã phát trin mnh. Bc Kinh có th thy rng phương pháp phá hoi ca h hot đng t các quc gia đc tài, tham nhũng, nhưng có th s tiếp tc gp nhiu khó khăn  nhng quc gia coi trọng trách nhim gii trình – nhiu quc gia trong s này cũng quan trng v mt chiến lược.

Điu này không có nghĩa là nhng n lc ca Bc Kinh đi vi ngoi giao kinh tế s b hy b. Vi BRI, Trung Quc đang hc hi t nhng bước đi sai lm ca mình. H đã thông báo rng s hn chế các khon đu tư BRI “không hp lý”, trn áp các hot đng bt hp pháp ca các nhà đu tư Trung Qu nước ngoài và thành lp mt cơ quan mi đ điu phi vin tr nước ngoài. Ti mt din đàn quc tế ca BRI vào năm 2019, các nhà lãnh đo Trung Quc đã vượt ra khi li hùng bin “đôi bên cùng có li” nht nho và ln đu tiên nhn mnh cht lượng cơ s h tng, không tham nhũng và minh bch. Cũng ti hi ngh thượng đnh này, ngân hàng trung ương và b tài chính Trung Quc cũng đã công b các tiêu chí tài chính mi có tính đến lượng n hin ti ca các nước nhn vin tr hay đu tư.

Mt khác, s gia tăng ch nghĩa phi t do trên toàn cu có th mang li cho Trung Quc nhiu cơ hi hơn đ giành nh hưởng theo nhng cách phá hoi. Đc bi các quc gia có nguy cơ rơi vào tình trng đc tài), vic mua chuc gii tinh hoa tham nhũng không nhng có th giúp h duy trì quyn lc mà còn gây thit hi lâu dài cho các th chế chính tr. Do đó, Trung Quc có th gia tăng sc mnh ca ch nghĩa chuyên chế – ngay c khi nước này không ch đng xut khu chế đ chuyên quyn. Như mt bin pháp phòng nga, Hoa Kỳ và các đi tác có th tăng cường các th chế trách nhim gii trình  các nước tiếp nhn và cung cp chuyên môn k thut đ giúp h đàm phán vi Trung Quc. Nhưng vic đóng khung vn đ như mt câu lc b các nn dân ch do Hoa Kỳ lãnh đo cnh tranh chng li phe đc ​​tài ca Trung Quc gn như chc chn s khiến nhiu nước trong s đó xa lánh, vn mun tránh la chn gia hai cường quc đi đch.

Cui cùng, s hin din kinh tế  nước ngoài ca Trung Quc đang m rng nhanh chóng, đc bit là khi đi kèm vi s phá hoi và ép buc, có th làm trm trng thêm ni lo s chiến lược trên toàn cu. Các quan chc Trung Quc có th vn nghĩ rng phát trin kinh tế t nhiên thúc đy thin chí và lòng biếơn ca nhng người nhn, nhưng có lý do chính đáng đ tin rng h đã sai. Hóa ra, Trung Quc không th trông ch vào vic t đng chuyn đnh hưởng kinh tế ngày càng tăng ca mình thành mt thế lc đa chính tr mi.

AUDRYE WONG là Nghiên cu sinh sau Tiến sĩ v Chiến lược, An ninh và Bang giao quc tế ti Trường Harvard Kennedy và Chương trình Nghiên cu An ninh ca Vin Công ngh Massachusetts.

Nguồn: